5953 sayılı Kanun basın kartını nasıl etkiler?
5953 sayılı Kanun (Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun) gazetecinin iş hukukunu düzenler; basın kartını ise Basın Kanunu ek maddeleri ve Basın Kartı Yönetmeliği düzenler. İki rejim üç noktada kesişir: Yönetmelik "gazeteci"yi 5953 kapsamında ücretle çalışanlar olarak tanımlar BKY m.4/1-h; kart için 5953'e uygun sözleşmeyle çalışma şart koşulur BKY m.8/1-f; kontenjanlar 5953 kapsamındaki çalışan sayısıyla hesaplanır BKY m.27/2. 5953 ise yazılı sözleşmeyi zorunlu kılar 5953 m.4 ve 2022'de internet haber siteleri kapsamına alınmıştır 5953 m.1.
Mevzuat uyarısı. Bu sayfadaki hukuki bilgiler 3 Ekim 2026 itibarıyla yürürlükteki mevzuata göre derlenmiştir ve hukuki danışmanlık değildir. Kanun, yönetmelik ve idari uygulamalar değişebilir; işlem yapmadan önce resmî kaynakları (mevzuat.gov.tr, iletisim.gov.tr, bik.gov.tr) kontrol edin ve gerekirse bir hukukçuya danışın. KEYDAL, bu bilgilere dayanılarak yapılan işlemlerden sorumlu tutulamaz.
Bu sayfada
İki kanun, iki ayrı iş
Gazeteciler çoğu zaman "basın kartı kanunu" diye 5953'ü kasteder; oysa 5953 kartı hiç anmaz. 1952 tarihli bu kanun, 1961'de 212 sayılı Kanunla yeniden kurgulanmış ve gazetecinin İş Kanunu dışında ayrı bir iş hukuku rejimine tabi olmasını sağlamıştır. Basın kartı ise 2022'de 7418 sayılı Kanunla Basın Kanunu'na eklenen ek maddelerle 5187 ek m.1 ve 2023 tarihli Yönetmelikle BKY m.3 düzenlenir. Yönetmelik, 5953'e dayanmaz; ona atıf yapar. Bu ayrımı bilmek, "sözleşmem var, kart hakkım doğdu" ya da "kartım var, kıdem tazminatım garanti" gibi yanlış çıkarımları önler.
5953'ün basın kartına dokunan hükümleri
| 5953 hükmü | Ne diyor | Basın kartına etkisi |
|---|---|---|
| 5953 m.1 | Gazeteci: Türkiye'de yayımlanan gazete, internet haber siteleri, süreli yayınlar ile haber ve fotoğraf ajanslarında fikir ve sanat işlerinde ücretle çalışan; 7418 ile internet haber siteleri eklendi | Yönetmeliğin gazeteci tanımı bu maddeye dayanır BKY m.4/1-h; internet gazetecileri 2022'den beri kart alabilir |
| 5953 m.2 | Devlet, il, belediye, KİT ve kamu sermayeli şirketlerin memur ve hizmetlileri kapsam dışı | Kamu çalışanları için ayrı yol: enformasyon görevlisi BKY m.7/1-e; sözleşme şartı aranmaz BKY m.8/2 |
| 5953 m.4 | Yazılı sözleşme zorunlu; işin türü, ücret ve kıdem yazılır; iki yıl sonra terfi | Kartın genel şartı BKY m.8/1-f; sözleşmedeki unvan beyannameye yazılır BKY m.28/4 |
| 5953 m.6 | Kıdem, mesleğe ilk giriş tarihinden hesaplanır; kıdem tazminatı her hizmet yılı için bir aylık ücret | Sürekli kart için aranan 18 yıl mesleki hizmetin belgelenmesinde kıdem kayıtları yardımcıdır BKY m.14/1 |
| 5953 m.9 | Sözleşmenin yapılışı ve feshi 15 gün içinde ilgili makamlara bildirilir | İşyeri ve unvan değişikliğinin Başkanlığa bir ayda bildirilmesiyle paralel BKY m.36 |
| 5953 m.10 | Mesleğe yeni girende deneme süresi en çok 3 ay; sonunda yazılı sözleşme zorunlu; stajyer sayısı kadronun %10'unu geçemez | Deneme dönemi altı aylık mesleki çalışmaya dâhil olabilir; sözleşmesiz stajyer kart alamaz BKY m.28/1 |
| 5953 m.14 | Ücret her ay peşin; ilave ücretlerin sigorta primi ödenir; yıllık ikramiye | Sigortalılık, Başkanlığın SGK'dan isteyebileceği bilgiyle doğrulanır BKY m.29/1 |
| 5953 ek m.4 | 5953'ten doğan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde görülür | Kart uyuşmazlıkları ise idari işlem olduğundan idare mahkemesinde |
Gazeteci tanımı: kim 5953 kapsamında?
5953'e göre gazeteci, kanun kapsamındaki kuruluşlarda "fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışan" ve İş Kanunu'ndaki işçi tanımı dışında kalan kişidir 5953 m.1. Yönetmelik bu tanımı alır ve 6112 sayılı Kanun kapsamındaki radyo-televizyonların haber birimleri ile TRT'nin haber birimlerinde çalışanları da ekler BKY m.4/1-h; çünkü radyo-TV çalışanları 5953'ün değil İş Kanunu'nun kapsamındadır. Buradan şu çıkar: bir televizyon muhabiri 5953 kapsamında olmadığı hâlde Yönetmelik anlamında "gazeteci"dir ve kart alabilir; Yönetmelik bu grupta (f) bendini "5953'e uygun sözleşme" yerine fiilen İş Kanunu sözleşmesiyle karşılar. TRT için ise sözleşme şartı açıkça kaldırılmıştır BKY m.10/3.
Yazılı sözleşme: kartın anahtarı
5953'ün dördüncü maddesi, basın kartı sürecinin en çok karşılaşılan engelini çözer ya da yaratır. Sözleşme yazılı olmalı; işin türü, ücret ve kıdem yer almalıdır 5953 m.4. Kart başvurusunda sözleşmedeki bilgiler beyannameye aynen yazılır ve Başkanlık sözleşmeyi fiziki olarak isteyebilir BKY m.28/4. Üç pratik kural:
- İşin türü = unvan. Sözleşmedeki unvan, kuruluş türüne göre Yönetmelikte sayılan listeden olmalıdır BKY m.19; "içerik üreticisi" gibi serbest adlandırmalar dosyayı takar. Liste için basın kartı unvanları.
- Ücret = sigorta. Ücret ve ilave ücretlerin primleri ödenir 5953 m.14; sigortasızlık, sözleşmenin uygulanmadığının göstergesidir. Ayrıntı: basın kartı ve SGK.
- Kıdem = tarih. Sözleşmede yazan kıdem, mesleğe ilk giriş tarihinden hesaplanır 5953 m.6; sürekli kart için on sekiz yılın belgelenmesinde sözleşmeler ve 5953 m.9 bildirimleri delil oluşturur.
Deneme süresi ve stajyerler
Mesleğe ilk kez girenler için deneme süresi en çok üç aydır; bu sürede taraflar ihbar ve tazminat olmaksızın sözleşmeyi sona erdirebilir, süre sonunda yazılı sözleşme zorunludur 5953 m.10. Stajyer sayısı sözleşmeli yazı işleri kadrosunun yüzde onunu geçemez. Basın kartı bakımından deneme süresi iki yönden önemlidir: deneme süresinde yapılan haberler altı aylık mesleki çalışmaya sayılabilir BKY m.28/1, ancak sözleşmesiz ve sigortasız stajyer (f) şartını sağlamadığı için kart alamaz. Öğrencilerin durumu için öğrenci basın kartı alabilir mi sayfasına bakın.
Kıdem ve sürekli kart
Sürekli basın kartı için en az on sekiz yıl mesleki hizmet aranır BKY m.14/1. Yönetmelik hizmetin nasıl belgeleneceğini saymaz; Komisyon mesleki çalışmaları ve kayıtları değerlendirir BKY m.35/2. 5953, kıdemin mesleğe ilk giriş tarihinden ve meslekteki toplam hizmet süresine göre hesaplanmasını öngörür 5953 m.6; yıllık izin hesabında da aynı ilke geçerlidir 5953 m.21. Dolayısıyla 5953 sözleşmeleri, SGK hizmet dökümü ve önceki basın kartı kayıtları birlikte on sekiz yılın kanıtıdır. Serbest kart taşınan dönemlerin en fazla yirmi dört ayı hesaba katılır BKY m.14/4.
5953 hakları ile kart hakları karışmasın
5953'ten doğan haklar (kıdem ve ihbar tazminatı, yıllık izin, fazla çalışma ücreti, askerlik ve doğum ücreti) karta değil sözleşmeye bağlıdır; kartı olmayan sözleşmeli gazeteci bunların tamamından yararlanır. Karta bağlı imkânlar (resmî kimlik niteliği BKY m.5, basın trafik kartı BKY m.44, hizmet damgalı pasaport) ise 5953'ten değil Yönetmelikten doğar. Uyuşmazlık yolları da farklıdır: 5953 uyuşmazlıkları iş mahkemesinde 5953 ek m.4, kart uyuşmazlıkları idari yargıda görülür; bkz. basın kartı itiraz dilekçesi.
5953'ün bazı hükümleri Anayasa Mahkemesi kararlarıyla iptal edilmiştir: kıdem tazminatı için beş yıl şartı ve "ihbar tazminatının beş katı" ibaresi (4/5/2023), ücretin gecikmesinde günlük yüzde beş zam (25/12/2019), fazla çalışma ücretinin ödeme zamanına ilişkin cümle (19/9/2019). Bu site basın kartına odaklanır; iş hukuku uyuşmazlıklarında hukukçuya danışın.
Kaynaklar
- 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun (212 ve 7418 sayılı Kanunlarla değişik), m.1, 2, 4, 6, 9, 10, 14, 21, ek m.4.
- Basın Kartı Yönetmeliği (7051 sayılı CB Kararı), m.3–5, 7–8, 10, 14, 19, 27–29, 35–36, 44.
- 5187 sayılı Basın Kanunu, ek m.1 ve ek m.3; Anayasa Mahkemesi kararları E.2021/62 K.2023/89, E.2019/108 K.2019/101, E.2019/48 K.2019/74.
Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık değildir. Ayrıntı: Yasal uyarı.
Uyarı: Bu site İletişim Başkanlığı ile ilişkili değildir; KEYDAL Haber Yazılımı ekibinin hazırladığı bir bilgi rehberidir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Resmî başvuru ve işlemler için iletisim.gov.tr ve e-Devlet adreslerini kullanın.